حمل و نقل از جمله بخش های زیربنایی اقتصاد به شمار می رود که فرآیند توسعه اقتصادی را تحت تاثیر قرار می دهد و پایه مبادله های بازرگانی و کلید توسعه اقتصادی و اجتماعی است. از این رو بخش حمل و نقل را باید یکی از مؤلفه های اصلی در تشخیص جوامع رشد یافته دانست.

پیشرفت متوازن بخش حمل و نقل در تمامی شیوه ها و بهره برداری مناسب از آن به عنوان پیش نیاز توسعه بخش ها به افزایش امنیت ملی منجر می شود و زمینه ساز توسعه سیاسی و اجتماعی نیز خواهد شد. امروزه کشور‌های توسعه یافته دارای زیرساخت های مناسب حمل و نقل و به دنبال آن ایمنی در انواع عرصه های هوایی، جاده ای، دریایی و ریلی هستند که نشان از توجه دولت‌ ها به حمل و نقل و اختصاص اعتبار کافی به آن دارد.

صنعت حمل ونقل در ایران نیز در دوره های مختلف با فراز و فرودهایی همراه و هدف اصلی آن، تلاش برای رسیدن به جایگاهی مطلوب بوده است. با توجه به موقعیت راهبردی کشور در منطقه، ایجاد نظام حمل و نقل کارآمد اهمیت ویژه ای دارد که برای رسیدن به این جایگاه بایستی به امنیت در این صنعت توجه ویژه ای داشت.

رشد جمعیت، اشتغال و استقرار فعالیت های اقتصادی، خدمات و تسهیلات در نواحی مختلف باعث افزایش تقاضای جا به جایی می شود که کشورمان با توسعه زیرساخت های فیزیکی در دهه های اخیر و کاربرد آنها در مدیریت حمل و نقل توانسته است ایمنی در این حوزه را تضمین کند. باید دانست سرمایه گذاری در ابزارهای امنیتی مناسب می تواند به صورت بالقوه منافع اقتصادی را به همراه آورد. از این رو امنیت را باید یکی از تقاضاهای مشتریان دانست. حفاظت از شبکه حمل و نقل به صورت پاک و سالم و با رویکرد پیشگیرانه در جهت کاهش جرم و خرابکاری این اطمینان را به جامعه می دهد که این فضا به خوبی مدیریت شده و تحت نظارت و مراقبت است. از این رو ایمنی و امنیت را باید از ویژگی های بدیهی تمام شیوه های خدمات حمل و نقل عنوان کرد. با توجه به اهمیت این موضوع، شورای انقلاب فرهنگی، هفتم اردیبهشت را «روز ایمنی حمل و نقل» نامگذاری کرد و این روز از ۱۳۹۵ خورشیدی در تقویم رسمی کشور به ثبت رسید.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت روز ایمنی حمل و نقل با «بهمن عشقی» کارشناس حمل و نقل و مدیرکل اسبق دفتر ایمنی و ترافیک سازمان راهداری به گفت وگو پرداخته است.

** حمل و نقل، شاه‌کلید توسعه اقتصاد
بهمن عشقی در ارتباط با وضعیت حمل و نقل در ایران گفت: کشورمان به لحاظ استقرار در محل اتصال قاره ای، پهناوری سرزمین و تعداد بالای کشورهای اطراف که بیشتر هم به عنوان کشورهای صادر کننده مواد خام و دریافت کننده کالاهای مصرفی و سرمایه ای می توانند به عنوان نقاط جذاب سفر تلقی شوند، مزایای گسترده ای را در متن اقتصاد حمل و نقل خود جای داده است. بهره مندی از شبکه جاده ای و ریلی در کنار بندرهای اقیانوسی، دارا بودن منابع انرژی و سوخت ارزان نیز از دیگر نقاط قوت حمل و نقل ایران به شمار می رود. در کنار این مزایا با وجود نقاط مثبت منحصر به فرد، حمل و نقل در ایران متناسب با توانایی های بالقوه خود باید توسعه پیدا کند، این مهم می تواند از بخش های دیگر اقتصادی نیز مزیت زایی کند.

حمل و نقل، شاه‌کلید توسعه اقتصادی هر کشور است و می‌تواند برای بخش‌های اقتصادی مزیت‌بخشی و در صورت بهره برداری نادرست و نبود توسعه از آنها مزیت‌زدایی کند؛ یعنی اگر حمل و نقل را به عنوان یک صنعت از اقتصاد جدا کنیم تمام مزیت های آن از دست می رود. بنابراین کشورهای زیادی وجود دارد که از ظرفیت های تولیدی زیادی برخوردار هستند اما به سبب اینکه نمی توانند در شرایط راهبردی، مناسبات تولیدی و حملی ونقلی خود را به خوبی تعریف کنند، این ظرفیت ها بی استفاده باقی می ماند. برای نمونه یک کشور ممکن است بتواند تولید نفت زیادی داشته باشد اما اگر نتواند آن را به خوبی جابه جا کند دیگر این ماده، ارزش چندانی در اقتصاد آن ندارد. بنابراین اقتصاد هیچ کشوری توسعه پیدا نمی کند مگر اینکه از حمل و نقلی کارآمد و کاربردی در آن استفاده شود.

**بهره وری؛ پلی میان عرضه و تقاضا در حمل و نقل
مدیرکل اسبق دفتر ایمنی و ترافیک سازمان راهداری، ارتباط حمل و نقل با بهره وری را کلیدی و مهم دانست و اظهار داشت: در حمل و نقل باید بتوان تناسب درستی میان عرضه و تقاضا ایجاد کرد و یکی از عناصری که می تواند در این تعادل موثر و مفید باشد بهره وری است؛ یعنی این مقوله می تواند سهم حمل و نقل در قیمت تمام شده کالا را کاهش دهد و آن را به عاملی برای ایجاد ثروت در جامعه تبدیل کند در صورتی که حمل و نقل ناکارآمد هزینه تمام شده کالا را بالا می برد و سهم آن را در اقتصاد ملی کاهش می دهد. برای نمونه وقتی سوخت رایگان در اختیار راننده قرار می‌گیرد اما باز هم نرخ تمام شده حمل و نقل در مقایسه با دیگر اقتصادهای ملی جهان عددی بسیار بالاتر باشد، یعنی بهره‌وری به قدری در بخش حمل و نقل پایین است که با سوخت رایگان هم جبران نمی‌شود و این یک معضل اساسی محسوب می شود.

**رتبه بالای شبکه و ساختارهای ایمنی حمل و نقل در ایران
وی در ارتباط با کیفیت ساختاری نظام حمل و نقل در کشور بیان داشت: شبکه و ساختارهای ایمنی حمل و نقل در ایران از جایگاه بالایی برخوردار است؛ یعنی از جاده ها و دیگر امکانات حمل و نقل به خوبی نگه داری می شود و در وضعیت مناسبی قرار دارد اما عامل انسانی نتوانسته است وظیفه خود را در حمل و نقل به خوبی ایفا کند؛ یعنی آن چیزی که در جاده ها و خیابان ها به عنوان رفتار فرهنگی مشاهده می شود با متوسط شاخص های توسعه انسانی در کشور برابر و هماهنگ نیست زیرا ایران به لحاظ شاخصه های توسعه انسانی در شرایط مطلوبی به سر می برد. بنابراین مهمترین عامل را باید عامل انسانی دانست که می تواند در تمام جنبه های حمل و نقل از هزینه تا امنیت تاثیرگذار باشد.

البته در ایران هزینه حمل و نقل در مقایسه با کشورهای توسعه یافته در قیمت تمام شده کالا، بالا است اما سهم حمل و نقل سیر نزولی دارد که این امر خود دلیلی برای غیراقتصادی بودن آن به شمار می رود به معنای آن که حمل و نقل ایجاد ثروت نمی کند و اگر در این کار موفق هم باشد به سبب عوامل حمل و نقل و بی ثباتی در بازار ثروت از این بخش خارج می شود و این امر بزرگترین مشکل حمل و نقل جاده ای در ایران است.

**انسان؛ مهمترین عامل ایجاد ایمنی در حمل و نقل
این کارشناس حمل و نقل ایمنی در حمل و نقل را موضوعی فرابخشی دانست و یادآور شد: حمل و نقل ایران در حوزه های مختلف بر عهده وزارت راه و شهرسازی قرار دارد اما موضوع ایمنی در آن به صورت کامل اجتماعی است؛ یعنی اینکه بخشی از لوازم ایمنی در حوزه سخت افزاری به وزارت راه و شهرسازی مربوط می شود. برای نمونه این وزارتخانه باید مقوله جاده سازی را بر پایه معیارهای فنی و مهندسی شده انجام دهد زیرا جاده عنصر ایمنی در حمل و نقل است. همچنین صنعت خودروسازی باید برای ساخت خودرو از استانداردهای جهانی در ساخت و ساز استفاده کند اما مهمترین و تاثیرگذارترین عامل در ایمنی عامل انسانی محسوب می شود که اثر آن بیش از ۷۰ درصد است.

دستگاه های مختلف نیز در ایمنی حمل و نقل اثرگذار هستند زیرا انسان به عنوان مهمترین عامل ایمنی در جامعه ای زندگی می کند که تمام دستگاه ها در فرهنگ پذیری او موثر هستند. از این رو انسان باید فرهنگ ایمنی در حمل و نقل داشته باشد و این فرهنگ نیز در جامعه شکل می گیرد و تا زمانی که در سیستم حمل و نقل و رانندگی در جامعه به جای فرهنگ تعامل، فرهنگ تقابل حاکم باشد نمی توان انتظار داشت که ایمنی نیز رعایت شود.

**سازمان های مردم نهاد و نهادینه کننده فرهنگ ایمنی در حمل و نقل
عشقی در پایان گفت: اعمال قانون و جریمه ها در ایجاد ایمنی حمل و نقل جاده ای بی اثر نیست اما برابر آن چیزی که به جریمه ها افزوده می شود، نمی تواند تصادف های جاده ای را کاهش دهد در صورتی که اگر دولت می خواهد این مشکل را به صورت اساسی و ریشه ای حل کند باید مردم را وارد این مقوله کند؛ یعنی امنیت را در جامعه به عنوان مبحثی اساسی مطرح سازد تا خود مردم به آن توجه کنند و بدانند ایجاد فرهنگ ایمنی، نیاز به عزمی ملی دارد. همچنین سازمان های مردم نهاد در ایجاد این فرهنگ نقش مهم و تاثیرگذاری دارند؛ یعنی باید به این نهادها اجازه داد تا در حوزه ایمنی فعالیت کنند و موضوع ایمنی از شعار دولتمردان به شعار مردمی تبدیل شود تا افکار عمومی در جامعه به ایمنی به عنوان یک موضوع مهم و تاثیرگذار در حمل و نقل توجه داشته باشد در این صورت می توان انتظار داشت، این مساله به خودی خود در جامعه نهادینه شود. در کشورهای توسعه یافته و صنعتی به سبب اینکه مردم بیشتر از حاکمیت به ایمنی توجه می کنند توانسته اند آمار تصادف های جاده ای را به میزان بالایی کاهش دهند.[pb_builder]